برزو قادری (سوامی مادهاڤاناندا) 
و/ د. محمد احمد
پ/ هاوبیر كامەران
ئوپانیشادەكان
ئوپانیشادەكان كۆمەڵێك لە ئامۆژگاری و ڕاهێنانی فەلسەفی و عیرفانی بینەران (ریشیەكان)ی كۆنی هیندن ، سەبارەت بە بابەتە جیاوازەكانی وەكو مەعریفەی راستەقینە، مردن، روحی فەردی و كەونی، رزگاری و رێگەی ئازادبوون و ئازادی روح و.
واژەی ئَوپانیشاد پێكهاتوە لە سێ بڕگەی ”ئوپا” upa= نزیك ، ”نی” ne = خوارەوە و ”شاد”shad =دانیشتن ، كە بەیەكەوە واتای "لە خوارەوە دانیشتن" دەبەخشن. بە گشتی رێڕەوان لەبەر ڕێز و خۆبە كەمگری زۆر خوارتر لە پێی مامۆستاكانیان دادەنیشتن. هێندێكیش واژەی ئوپانیشاد وەرگیراو لە وشەی ئوپاسا (upasana) دەزانن كە واتای پەرستش دەگەیێنێت. بە هەرحاڵ ئامۆژگاریەكانی ئوپانیشاد بە لوتكەی ڕونكردنەوەی فەلسەفی دەرك و بینینی بینەرانی ڤیدایی دادەنرێت. ئامۆژگاریە ڤیداییەكان دابەش دەكرێنە سەر چوار گروپ نوسراوەی سەرەكی كە بریتین لە:
1. سامهیتا samhita 2. برەهماناbrahmana 3. ئارانیاكا aranyaka 4. ئوپانیشاد upanishad
ئەم چوار گروپە نەتەنیا لەروی زەمەنیەوە بە دوای یەكتردا دەركەوتون بەڵكو بە جۆرێك ئاكامی مەنتقیش دادەنرێن . لە راستیدا دەرك و بینینی سەرەتایی ڕیشیەكان (Rishis) كەلە شیعرە خەیاڵیەكانی قۆناغی "سامهیتا" لە ڕادەبەدەر تایبەت و هێمائامێز بوە لە كۆتایی دا لەزەمەنی ئوپانیشادی بە وتارێكی ژیرانەتر شایانی دەرك و شیكردنەوە بوە بۆ زهن و عەقلی مرۆڤەكان.
"سامهیتا" یەكەم بەشە لە راهێنان و ئامۆژگاریە ڤیداییەكان و كۆنترینیانە و پێك دێت لە چوار كتێب بە
ناوەكانی ریگ ڤیدا (Rig veda) ، یاجور ڤیدا (Yajur veda) ، ساما ڤیدا (Sama veda) و ئاتارڤا ڤیدا (Atharva veda) .
"برەهمانا"كان تەفسیرگەلێكی باسكراو و كامڵن لە مانتراكان و یاساكانی قوربانی ڤیدایی.
"ئارانیاكا"كان زیاتر پەیوەندیدارن بە شێوازی ژیانی مەعنەوی و سەربەستی و ڕەوشت بەرزی.
هێندێك كەس ئارانیاكاكان و ئوپانیشادەكان بەجیا لە یەكتر نازانن و لە راستی دا ئارانیاكا بە دەستپێكەری فەلسەفەی ئوپانیشادی دادەنێن.
بە هەرحال ئوپانیشادەكان بە دەسكەوت و بەرهەمی كۆتایی ئەندێشەی ڤیدایی دادەنرێن و هەر لەبەرئەوەش ناوی "ڤیدانتا" ( Vedanta ) یاخود دوایین ڤیدایان پێبەخشیوە.
هێندێك لە مامۆستایانی ڤیدایی ”سامهیتا” و ”برەهمانا” كان پەیوەندیدار بە كارماكاندا (Karma kanda) یاخود رێ و رەسم و قوربانیەكان دەزانن.
ئارانیاكا بە ئوپاساناكاندا (Upasana kanda) یاخود لایەنی پەرەستش و دواجار ئوپانیشادەكان بە جناناكاندا (Jnana kanda) یاخود لایەنی زانست و زانایی دادەنێن.
ژمارەی ئوپانیشادەكان
هەروەك ئیشارەی پێكرا ئامۆژگاریەكانی ئوپانیشادەكان بە درێژایی سەدان سال لە لایەن زانا و خاوەن بیرانی گەورەی ڤیدایی سەبارەت بە واتاگەلی سروشتی و سەرو سروشتی دەرك و ئەندێشە كراوە و لەكۆبونەوە و ناوەندە شاراوەكاندا دراوەتە دەست رێڕەوان و هوگرانی ئەم بابەتانە.
هەر كامێك لە ڕیشیەكانی ئەو زەمەنە شیرە و پوختەی دەرك و بینینەكانی خۆی فێری مورید و ڕێڕەوان دەكرد و ئەو ڕاهێنان و ئامۆژگاریانەش لە لایەن فێرخوازان دەنوسرایەوە.
ئەمڕۆكە سەدان ئوپانیشاد ماونەتەوە و لە بەردەستی ئێمەدان . هەڵبەت مێژوو و كەڵك و بایەخی ئەوان لە یەك ئاستدا نیە. لە موكتیكا ئوپانیشاد (Muktika upanishad) دا وتراوە كە ژمارەی ئوپانیشادەكان سەدوهەشت دانەیە (مێژووی دروستی دارشتنی ئەم ئوپانیشادە ڕون نیە). بەڵام بادریان (Badryan) نووسەری كتێبی ڤیدانتا سوترا (Vedanta sutra) قسە لەسەر 10 ئوپانیشادی سەرەكی دەكات . شانكاراچاریە زانا و یوگی گەورەی هیند ئەم 10 ئوپانیشادە (جگە لە كوشیتكی) و لەگەڵ ماندوكیا ئوپانیشادی تەفسیر كردووە. بە پێی ئەوە گشت هیندناسەكان 10 یاخود 11 ئوپانیشادی ئاماژە پێكراو بە كۆنترینی ئوپانیشادەكان دەزانن . هێندێك لە لێكۆڵەران "نارایان ئوپانیشاد" و " میتری ئوپانیشاد" یش دەخەنە سەر ئەم كۆمەڵەیە.
كەوابێت 13 ئوپانیشاد خاوەنی مێژوو و ڕەسەنایەتیەكی زیاترن ، بەڵام بێ گومان ئوپانیشادەكانی تریش بابەتگەلێكی هاوبەش و شایانی بایەخ پێدان لە دەركی زانستی ڤیدایی لەخۆ دەگرن.
فەلسەفەی ئوپانیشادەكان
ئەو بیركردنەوەی كە لە ئوپانیشادەكاندا خراوەتە دەست تەنیا لەسەر بنچینەی بورهان و ئەندێشەی مەنتقی جێگیر نەبوە . ئەم ڕاو بۆچونانە لەسەر بنچینەی دەرك و دۆزینەوە مەعنەویەكان سەقامگیرە كە دواتر لە چوارچێوەی نوسین و وتاری شیاو و جێگیردا پێشكەشكراوە .
لە بنەڕەتدا زانستی هەستەوەری و تەجروبی كە جیهانی گۆڕەكیەكان دەگرێتەوە ، ”ئاپارا ” (Apara) یاخود زانستی پەستە و ئەو زانستەش كە زات و هەقیقەتی بوونەوەرەكان دەگرێتەوە "پارا"(Para) یاخود زانستی باڵا و فرازمەندی پێدەوترێت. تەوەری ئەندێشەی ئوپانیشادی لەسەر بنچینەی یەكگرتنی" ئاتما" (Atma) و" برەهما " (Brahma) سەقامگیرە .
ئاتما ڕوحە فەردیەكانە. ڕەسەنایەتی بوونەوەرەكان لەو ڕوانگەوەیە كە زاتی ئەوان لە دەریای بێ سنوری ”برەهما” یاخود ڕوحی كەونی دا نوقم بوە .
هەڵبەت ئوپانیشادەكان لەڕوانگەی مەنتقیەوە هەڵنەستاون بە شیكردنەوە و تەفسیری چۆنیەتی ئەم یەكگرتنە . لە ڕوانگەی فەلسەفیەوە هەرچەندە جوان وشایانی تێڕامانن بەڵام هۆكاری مەنتقی لەخۆ ناگرن. هۆی ئەم شتەش ئەمەیە كەلە ڕوانگەی ئوپانیشادەكانەوە دۆزینەوەی ئەم نهێنیە تەنیا پشت ئەستورە بە ڕەوێلی (سلوكی) فەردی (Sadana) لە ژێر تیشكی ڕێنیشاندەری مامۆستایەكی بە حەقیقەت گەییشتو(Guru).
كەیڤالیا ئوپانیشاد
(Kaivalyaupanishad)
بۆ دەرك و تێگەییشتنی باشتری ئەندێشە و ووتەی ئوپانیشادەكان بەبێ هەرجۆرە شیكردنەوەیەك باشترە لە سەرەتادا هەستین بە خوێندنەوەی یەكێك لە ئوپانیشادەكان .
لێرەدا یەكێك لە ئوپانیشادەكان كە بە ئەگەرێكی زۆر یەكێكە لە بیست ئوپانیشادە گرینگ و كۆنەكە پەرچڤە و پێشكەش دەكرێت . دارا شكۆ ئەم ئوپانیشادەی لە كۆمەڵەی خۆی بەناوی (سراكبر) هێناوە. بەڵام ئەم وەرگێڕانەی كەلێرەدا پێشكەش دەكرێت وەرگێڕانێكی سادەو ئازادە بەپێی كۆمەڵەی ڕادها كریشنان (Radha krishnan) .
كایڤالیائوپانیشاد پێكدێت لە 25 دەستەواژە و ئەمانەش كۆمەڵە دەرك و سروشێكن كە ئاشڤالایانا (Ashvalayana) ی زانا و ڕیشی كۆنی هیند لە برەهما (روحی خواوەندی) ی وەرگرتوەو وەكو چرایەك لە سەر ڕێگەی ڕێڕەوان و گەرۆكانی مەعنەویەتی داناوە .
* * * *
1. ئاشڤالایانا داوای لە برەهما كرد كە "من فێری مەعریفەتی برەهما (Brahma vidya) بكە" ، ئەو زانستەی كە زانایان و گەڕۆكانی مەعنەویەت بەردەوام بە دوایدا وێڵن ، ئەو زانستە نهێنیەی كە زانای ئەو بە خێرایی لە خەوش و قورساییەكان ڕزگاری دەبێت و دەگاتە ئەو ڕاستیە واتاییەی كە باڵاترین و گەورەترینە .
2. برەهمان ئاوا جوابی ئاشڤالایانای دایەوە: بە كەڵەك وەرگرتن لە 1)ئیمان 2)خۆدانە دەستی ڕاستەقینە بە پیر 3)چاودێری قوڵ ، بگەڕێ بە شوێن برەهمەن ، چونكە ” ئەو” بە 1)كاری باشی زۆر 2)كرداری باشی منداڵەكانتان 3) هەروەها سامان و بەخشینی ئەو هەرگیز بەدەست نایێت.
”ئەو” كاتێك بەدەست دێت كە بە تەواوەتی خۆت ڕزگار كردبێت لە حەز و ئارزوەكان .
3. ئەو هەقیقەتە باڵایە و شادییە بێ سنورە (Ananda svarupa) لە ژوری دڵدا دەدرەوشێتەوە و ڕوناكی دەبەخشێت .
4. ئەو قەلەندەر و ئازادانەی (Sannyasin) كەبە هۆی چاودێری و ریازەتەوە دەركیان بە واتای ڕاستەقینەی ڤیدانتا كردوە و مسی وجودی خۆیان بە كیمیای ناپەیوەست بون كردۆتە ئاڵتون و لە هەرێمی برەهمەندا جێگیر بون . ئەوان بە تێپەڕكردنی سنوری كات (لە كاتی مردن دا) دەگەنە ڕزگاری و ڕەهابون و هەتاهەتایە لەو مەودا باڵایە (Brahma loka) دا سەقامگیر دەبن .
5. ( بۆ گەیشتن بەم ئاكامە باڵایە) ڕێڕەو دەبێت خۆی لە پیسی و ناپاكی ڕوكار و ناوەوە پاك بكاتەوە و لە چۆلی و بێدەنگی دا و بەبێ هیچ جۆرە جم و جۆڵێك لە باری سوكهاسانا (دانیشتنی چوار مەشق ، پشت ڕێك و سەر لە ڕێكی بڕبڕەكانی پشت) دابنیشێت و بەخۆدانە دەست و تەسلیم بوون بە ئامۆژگاریەكانی پیر خەریكی كۆنتڕۆڵ و ڕێك و پێك كردنی هەستەكانی بێت و واز لە هەموو ئەوشتانە بهێنێت كە بەرەو خۆیانی ڕادەكێشن .
6. وە چاودێری بكات لە سەر گوڵی شین (لوتوس) ی دڵ ، ئەو ڕاستیەی كە خاڵیە لە هەر جۆرە غەم و پەشێوییەك . لە سەروی قەبارەی عەقل و خەیاڵەوەیە . شاراوەیە و لە هەمان كاتیشدا لە شێوەگەلی ناكۆتادا خۆدەردەخات . شادی و ئارامی ڕەهایە. ئەو برەهمەنە.
7. "ئەو" سەرەتا و نێوان و كۆتایی نیە. ئەو یەكتایە، لە هەمو شوێنێكدا بوونی هەیە و خۆشی و حیكمەتی ڕەهایە. ئەو سەیرو سەمەرو بێ شێوەیە.
8. "ئەو" برەهما و شیڤا و ئیندریایە. ئەو نەگۆڕ و لەناو نەچوە . گەورەتر لە گەورەیە و زات و بوونی ئەو پەیوەست نیە بەشتی ترەوە . ئەو ڤیشنۆیە و هەروەها پڕانا و كات و ئاگر و مانگیشە .
9. هەرچی هەیە و دەبێت هەر ئەوە . ئەو نەمرە . بە ناسینی ئەو ڕێڕەو بەسەر مەرگدا زال دەبێت و دەگاتە ئازادی. بە بێ ناسینی "ئەو" ڕێگەیەك نیە بۆ دەربازبون.
10. بە بینینی خود (Atma) لە هەموو بونەوەرەكاندا و گشت بونەوەرەكان لە خود دا، كەسەكە دەگاتە "برەهمەن"، نەك لە ڕێگەیەكی ترەوە .
11. ئەی خاوەنی دەرك و بینین ، جەستەت بكە داری ژێرەوە و پڕاناڤا (Pranava) (مانترایAum ) بكە داری سەرەوە و بە پڕشنگی مەعریفە (Jnana) خۆت لە داوی نەزانی ڕزگار بكە .
12. ڕوح (Atma) كە بە بەرگی "مایا (Maya )" داپۆشرا ، دۆخی مادە بەخۆی دەگرێت و بە كەڵك وەرگرتن لە لەش و هێزەكانی (لە دنیای مایا) دەست دەداتە هەر كارێك و لە باری بێداری (Jagrat) دا لەو تام و چێژەی كە لە ژن و خۆراك و شەراب دا هەیە بەرخوردار دەبێت .
13. لە بارودۆخی خەو و خەیاڵیش دا ئەزمونی خۆشی و غەم بە شێوەی شەخصی دەرك دەكرێت . ئەم ئەزمونە لەو جیهانگەلەدایە كەلە داوی مایا دا گرفتارن . (تاكە كەس لە حیجابە جیاجیاكانی ئاگایی دا و لە سنوری بێداری و خەیاڵدا ، غەم و شادی پەیوەست بە "من" و سنوردار دەزانێت).
وە بەڵام لە بارودۆخی خەوی قوڵی بێ خەیاڵدا ، مەودایەك كە تێیدا هەمو شتێك شاراوەو تاریكە، تاكە كەس دەتوانێت ئەزمونی شادی قوڵ بكات .
14. تاكە كەس (Jivatma) بەپێی كرداری ڕابردوی خۆی دوبارە و دوبارە لە خەو هەڵدەستێت و دەخەوێتەوە و لە سێ قۆناغی ئاگایی (بێداری ، خەیاڵ و خەوی قوڵ ) كە لەو سێ یەوە جیهانگەلێكی زۆر دروست دەبێت ، چێژ وەردەگرێت، وە لەم سێیەدا زاتێك هەیە كە ئەوان پەیوەستن پێوەی .
"ئەو" شادی و زانستێكی ڕەهایە كە ئەم سێ پلەیەی ئاگایی لەودا نەشیاون . ( ئەم سێ پلەیەی ئاگایی بە سەبارەت بە مرۆڤ بە سێ جەستەی درشت (Gross body)، زەریف (Subtle body) ، هۆكاری (Causal) دەناسرێنەوە).
15.لە ڕوح (Atma) هێزی ژیان (Prana) ، زهن و هەستەكان دروست دەبێت و هەرلە ویشەوەیە كە فەزا (Akasha) و با و ئاگر و ئاو و خاك كە پارێزەری گشت بوونەوەرەكانن ، دەردەكەون .
16. "ئەو" برەهمەنی مەزنە ، "ئەو" نەفس و گیانی هەموانە . "ئەو" ژێربینای هەموو جیهانەكانە ." ئەو" زەریفتر لە هەر زەریفێكە ." ئەو" نەمرە . "ئەو" تۆیت و تۆش "ئەو"یت .
17. ئەو كەونەی كە بە سێ دۆخی بێداری و خەیال و خەو دەركەوتوەو بە ناوی برەهمەن دەناسرێت "من"م. (هەر كەس لەو هێمایە تێبگات) لە گشت داو و گوناهەكان سەربەست و ئازادە.
18. لە ئەم سێ مەودای ئاگاییەدا هەر شتێك كە دەربكەوێت ، هەر بابەتێكە بۆ لەززەت و تام چێژتن . یان تامدەرە یان تامكەر ."من" بەدەر لەوانم . ئەوەی كە بە ئاگا و بینەری ئەم سێ دۆخەیە، ئاگایی نایاب و هەمان شیڤای نەمرە .
19. هەمو شتێك لە منەوە دەركەوتوە (Brahma) ، وە هەموو شتەكان لە من دا بوونیان هەیە (Vishnu) و هەموو شتێكیش بۆ لای من دەگەڕێتەوە (Shiva) . ئەو قەلەندەر و ڕێڕەوەی كە دوو خودایی و دوانەیی تێیدا بونی نیە "من"م.
20. لە هەر زەریفێك زەریفترم، لە هەر گەورەیەك گەورەترم. جیهانە جۆراوجۆرەكان منم .كۆن منم . خواوەندی بن ڕەنگی ئاڵتوونی منم ! (ئیشارە دەكات بە هیرانیاگاربها) . من شیڤام .
21. (لەگەڵ ئەوەدا كە هێزی من بێ سنوورە) خاوەنی دەست و پێ نیم . هێز و توانایی من دەرك ناكرێت. من چاوم نیە و دەبینم ، گوێم نیە و دەبیستم و زانای هەمو شتێكم. من یەكپارچەم. كەس توانای دەرك كردنی منی نیە . من هەمیشە ئاگاییەكی بێ خەوش و ڕەهام .
22. لە ڕێی منەوە "ڤیداكان" دەناسرێن . من دروستكەری ڤیدانتا و زانای ڤیداكانم . نە پاداشتم پێدەگات و نە گوناهی شتێك لەسەر من كاریگەر دەبێت. گومان ناكرێت لەناو چوون و كەماڵ لە مندا هەبێت. من جەستە و هەستم نیە و (لە سەروی عەقلی ئێوەم).
23. هیچ كامێك لە خاك و ئاو و با و ئاگر و فەزا نیم . بۆ ناسینی "خود" ی باڵا، جێگیر بون لە ئەشكەوتی دڵدا پێویستە. بینینی هەمو شتێك بەبێ دوانەیی بون و نەبون، كەسەكە دەگەیێنێتە سروشتی بێ خەوشی"خودی مەزن".
24. هەر كەسێك " ساتارودریا (Satarudriya) " بخوێنێتەوە پاك و بێ خەوش دەبێت . هەروەك چۆن ئاڵتونی كەم عەیار لە ئاگردا بێ خەوش و نایاب دەبێت ، دوبارە خوێندنەوەی ساتارودریاش كەسەكە بێگەرد و بێخەوش دەكات .
25. ئەو كەسەی دەرك بە نەهێنیەكانی ئەم ئوپانیشادە بكات و چاودێری لەسەر بكات ، زانستێك بە چنگ دەهێنێََََت كە ئەو لە ئوقیانووسی لەدایكبوون و مردن دەرباز دەكات . بە بەدەستهێنانی هۆشیاری و ئاگایی تەواو لەسەر ئەم ئوپانیشادە تاكە كەس دەگاتە باری شكۆداری "كــــەیڤـــالـیـــا " .
| بۆچوونهکان |
|